Voor eens en altijd een knelpuntberoep

///Voor eens en altijd een knelpuntberoep

Voor eens en altijd een knelpuntberoep

Het Planbureau schat dat er in de social profit tegen 2022 ruim 50.000 jobs zullen bijkomen. Een gigantische en wellicht onmogelijke uitdaging. Het goede nieuws is dat de zorg wel steeds meer antwoorden vindt om met de toenemende personeelstekorten om te gaan. En nee, zorgverleners moeten niet in een robotje veranderen. Integendeel.

We komen handen tekort. Het is een zinnetje dat de ziekenhuizen en andere zorgorganisaties in ons land maar blijven herhalen. Sinds de jaren negentig al staan zorg- en welzijnsjobs systematisch in het lijstje knelpuntberoepen van de VDAB. De analyse die de Vlaamse arbeidsbemiddelaar toen maakte, is vandaag nog steeds dezelfde: ‘De zoektocht naar verpleegkundig personeel is de voorbije jaren steeds problematischer geworden. In het begin van de jaren negentig werden enkel tekorten gesignaleerd bij de ziekenhuisverpleegkundigen, ondertussen is de problematiek uitgedeind tot een ruime waaier medische en paramedische beroepen.’ 

Kwaliteit, niet kwantiteit

De knelpunten in de zorg zijn intussen zo hardnekkig dat je je afvraagt of we ze ooit nog zullen kunnen wegwerken. Ook zorgambassadeur Lon Holtzer doet dat: “Natuurlijk moeten we alles in het werk stellen om de juiste mensen in de zorg te krijgen, maar het is een illusie te denken dat je alleen via de instroom alle tekorten zult kunnen invullen.” Paul Van Aken, directeur patiëntenzorg van het Universitair Ziekenhuis Antwerpen, formuleert het zo: “Qua aantallen stoten we op de grenzen van wat mogelijk is. Ik denk dat de sleutel eerder bij de kwaliteit dan bij de kwantiteit zal liggen.

Voor dat laatste vindt Van Aken steun bij de wetenschap. Internationaal onderzoek, waar onder meer KU Leuven-professor Walter Sermeus aan meewerkte, leert dat wanneer het aandeel hooggeschoolde verpleegkundigen in een ziekenhuis toeneemt ook de resultaten bij de patiënten verbeteren. Concreter: hoe meer bachelors en masters onder het verpleegkundig personeel, hoe lager de mortaliteitscijfers, hoe tevredener de patiënten en hoe beter de uitkomst van de ingreep. Het is dus niet zozeer het aantal zorgverleners maar wel hun professionaliteit die de kwaliteit van de zorg bepaalt. Holtzer kan zich in die analyse vinden. “In de zorg heb je mensen nodig die voldoende sterk in hun schoenen staan, die klinisch kunnen redeneren en routines kunnen en durven doorbreken. Daarom ook ben ik zo tevreden dat de opleiding verpleegkunde vier jaar is geworden. Vooral de sterkere studenten zullen zich daardoor aangetrokken voelen. Tegelijk geeft het de scholen extra tijd om hen te vormen.”

‘Interdisciplinaire samenwerking’ is een andere formule waar de zorgexperten hard in geloven. Een voorbeeld: patiënten met slikproblemen hebben bij elke maaltijd hulp nodig van een verpleegkundige. Om die veelbevraagde groep minder te belasten, kan je bijvoorbeeld aan de logopedist vragen om de therapie over de middag te laten doorgaan. De sliktechnieken kan hij zo meteen vanuit de praktijk aanleren. “En het gaat verder dan dat. Want ook de samenwerking met de buitenwereld zou nog intenser kunnen”, stelt Filip Van Laecke, sectorverantwoordelijke Social Profit bij SD Worx. “Wat kunnen thuisverpleegkundigen en verzorgenden uit de gezins- en bejaardenhulp bijvoorbeeld voor de woonzorgcentra betekenen? De wet bepaalt vandaag heel strikt wie wat mag doen en wie waar mag werken. Haal die schotten weg en de pool aan zorgverleners wordt automatisch groter.” Dat zorgorganisaties zich tegenwoordig in netwerken (moeten) groeperen, noemt Van Laecke een stap in de goede richting. “Het biedt de mogelijkheid om medewerkers uit te wisselen, waardoor bepaalde specialisaties beschikbaar blijven.”

Daarbij aansluitend raden de drie experts aan meer aan jobdifferentiatie te doen. “Zolang huisartsen op huisbezoek blijven gaan louter en alleen om de bloeddruk te meten, heb je geen argument om te zeggen dat je artsen tekort hebt”, redeneert Holtzer. Hetzelfde kan je zeggen over de verpleegkundigen. Zij zijn er niet om patiënten te wassen en op het toilet te zetten. “Je moet medewerkers zoveel mogelijk op hun sterktes inzetten. De juiste taken aan de juiste mensen toevertrouwen.”

Magneet-ziekenhuis

Klinkt allemaal aannemelijk, maar werkt het ook in de praktijk? Slaagt het UZA er bijvoorbeeld in om die principes naar de werkvloer te vertalen? “Beter en beter”, antwoordt Paul Van Aken. “Het mooiste bewijs daarvan is onze erkenning als Magnet-ziekenhuis, wat internationaal de hoogste erkenning voor verpleegkundige zorg is. In Europa zijn we voorlopig het enige ziekenhuis met zo’n titel.”

Het traject ernaar toe begon zo’n tien jaar geleden toen Van Aken samen met enkele collega’s uit andere Belgische ziekenhuizen zeven Magnet-hospitals in de VS bezocht. “Hun manier van werken en hun resultaten maakten indruk, maar niemand die geloofde dat we het in België net zo goed zouden kunnen doen gezien de beperkte budgetten en de krappe personeelsbezetting. Sommige ziekenhuizen in Amerika tellen dubbel zoveel verpleegkundigen als in België. Dan is het natuurlijk makkelijk om de beste zorg ter wereld te garanderen. Niettemin bleef het Magnet-verhaal in mijn hoofd hangen. En beetje bij beetje heb ik onze strategie gestuurd in de richting van wat ik in de VS had gezien.”

Cruciaal was de introductie voor het ‘Releasing time to care’-programma, waarbij de medewerkers de kans kregen om zelf hun ideale werkomgeving uit te tekenen en mee vorm te geven. Wat vinden ze belangrijk in de samenwerking met hun collega’s, leidinggevenden en artsen? Welke ingrepen zouden hun job en de zorg voor de patiënt ten goede komen? De oefening resulteerde onder meer in doorgedreven leiderschapstrainingen voor hoofdverpleegkundigen, een doorlichting van de ziekenhuisprocessen (met veel vereenvoudigingen als gevolg, bijvoorbeeld voor het opmaken van de bedden), intensere samenwerkingen tussen verpleegkundigen en artsen, betere informatie-uitwisseling met de patiënt (ze doen nu aan ‘bedside briefing’) en meer aandacht voor vorming van de medewerkers. Aan de kant van de patiënten leidde het tot betere cijfers voor valpreventie, blaasinfecties, bloedvergiftiging en doorligwonden.

En opvallend, het programma heeft ook de klachten van medewerkers rond fysieke en mentale belasting kunnen terugdringen. Een studie van SD Worx uit 2016 heeft aangetoond dat medewerkers in de zorg daar normaal extra gevoelig voor zijn. Niet zo dus in het UZA. “En dat hebben ze ongetwijfeld aan hun personeelsbeleid te danken, zeg maar de aandacht die ze schenken aan de mens achter de medewerker”, zegt Filip Van Laecke. “Ik ben nu vijftien jaar in deze sector actief en zie tot mijn vreugde meer en meer voorzieningen in de zorg en welzijnssector voor die weg kiezen. Ook de kleinere organisaties uit bijvoorbeeld de bijzondere jeugdzorg of de kinderopvang zetten nu een beleid op rond pakweg stressbeheersing. Dat wijst op professionalisering. Zelfs in het zopas ondertekende sociaal akkoord zie je daar signalen van. Uurroosters die langer op voorhand moeten vastliggen, aantrekkelijkere vakantieregelingen… Ga er dus maar van uit dat het toch nog allemaal goed komt. (lacht)


Hoe groot is het tekort in de zorg?

In 2016 stelde de Vlaamse social profit (exclusief socio-culturele sector) 294.955 mensen tewerk, bijna 37.500 meer dan in 2011 en 80.000 meer dan in 2007 (cijfers Verso). Ook het aantal verpleeg- en zorgkundigen in Vlaanderen neemt al jarenlang toe. Vorig jaar telde de FOD Volksgezondheid 122.112 verpleegkundigen en 72.054 zorgkundigen, of respectievelijk 16.000 en 30.000 meer dan in 2011. “Natuurlijk ben ik daar blij mee,” reageert zorgambassadeur Lon Holtzer,”maar eigenlijk is het onvoldoende om de gevolgen van de vergrijzing op te vangen. Er is niet alleen de stijgende vraag naar zorg, er staan ook heel wat babyboomers klaar om de sector te verlaten, om op welverdiend pensioen te gaan. Hen moeten we allemaal kunnen vervangen.”

Meer ouderen

Hoe nijpend het probleem is, blijkt wanneer we de in- en uitstroomgegevens voor de verschillende beroepsgroepen vergelijken (zie tabel). Voor veel zorgberoepen overtreft het aantal pensioneringen ruimschoots het aantal nieuwkomers. Ook al liep het tekort bij de verpleegkundigen het voorbije jaar terug (met dank aan de verhoogde instroom), met 2.335 blijft het erg hoog. Rekening houdend met de leeftijdsverdelingen binnen de diverse paritaire comités mag je bovendien veronderstellen dat het tekort de komende jaren zal blijven en zelfs verder zal oplopen. Binnen ‘de diensten voor gezins- en bejaardenhulp’ (pc 318) bijvoorbeeld waren vorig jaar 11.276 medewerkers ouder dan vijftig actief, tegenover slechts 899 medewerkers jonger dan 25. Tien jaar eerder waren het nog 1.451 -25-jarigen tegenover 3.584 vijftigplussers (cijfers Verso).

Minder studenten           

Dat de knelpunten in de zorg weer iets harder knellen, is ook de conclusie van Vlaams minister van Welzijn Jo Vandeurzen. Nadat het aantal knelpuntvacatures in de zorg gedurende enkele jaren was gedaald, stelt hij sinds december 2016 weer een lichte toename vast. Aan de hogescholen luidt nog een andere alarmbel: voor het eerst in tien jaar is het aantal inschrijvingen voor een opleiding in de gezondheidszorg gezakt, van 21.906 in september 2016 naar 21.397 in 2017. Dat er minder achttienjarigen zijn dan vorig jaar, is een eerste logische verklaring voor die daling. Maar ook de verbeterede conjunctuur speelt niet in het voordeel van de zorg. In economisch goeie tijden kiezen studenten immers vaker voor een bedrijfsgerichte opleiding dan in economisch slechte tijden.

Meer en meer zorgbeoefenaars in Vlaanderen, maar tekort blijft

Aan het werk in 2016 Stijging 2011-2016 Tekort/reserve per jaar (2016)* Tekort/reserve per jaar (2015)*
Verpleegkundigen 122.112 15% -2.335 -2.527
Tandartsen 5.428 8% -74 -91
Huisartsen 8.786 4% -16 -38
Kinesist 18.471 17% -115 -226
Apotheker 11.606 18% -26 -9
Vroedvrouw 7.413 19% 10 9
Zorgkundige 72.054 69% 925 801
Diëtist 3.028 64% 71 89
Totaal 248.898 27% -1.560 -1.992

(*) Het verschil tussen het aantal nieuwkomers in de job en de collega’s die met pensioen gaan
Bron: Lon Holtzer

Artikel eerder verschenen in Vacature Magazine en hln.be

2018-03-18T09:05:46+00:00 25/11/17|Categories: Print, Vacature|Tags: , , |Reacties uitgeschakeld voor Voor eens en altijd een knelpuntberoep